Machineveiligheid, procesveiligheid en OT-security in de praktijk
Industriële installaties worden door de jaren heen vaak uitgebreid, aangepast en gemoderniseerd. Nieuwe machines worden gekoppeld aan bestaande processen, software wordt bijgewerkt en veiligheidsfuncties worden aangepast. Vaak gebeurt dit gefaseerd, door verschillende leveranciers en onder tijdsdruk. Daardoor kan onduidelijk worden of alles nog voldoet aan de huidige eisen en is documentatie niet altijd meer volledig actueel.
Machineveiligheid, procesveiligheid, explosieveiligheid en OT-security worden daarbij vaak door elkaar gehaald. Toch hebben ze ieder een eigen doel, normen en aanpak. In dit artikel leggen we uit wanneer methodieken zoals RI&E, HAZOP, ATEX, PL, SIL en IEC62443 relevant zijn en hoe deze elkaar aanvullen.
Voor veel bedrijven roept dat vragen op. Is de documentatie nog actueel? Zijn veiligheidsfuncties aantoonbaar beoordeeld? Is de CE-status duidelijk? En hoe weerbaar is het OT-netwerk tegen cyberrisico’s?
Begin niet bij de norm, maar bij het risico
In de praktijk begint een traject zelden met de vraag of een HAZOP, SIL-analyse, machine-risicobeoordeling of IEC62443-assessment nodig is. De vraag is meestal veel praktischer: welke risico’s lopen we, waar zitten onze grootste kwetsbaarheden en welke maatregelen zijn nodig om veiligheid, compliance en bedrijfscontinuïteit te waarborgen?
De juiste methodiek volgt vaak uit de situatie. Een nieuwe machine vraagt om een andere aanpak dan een bestaande productielijn, een procesinstallatie of een OT-netwerk. Daarom is het belangrijk om eerst het risico en de context te begrijpen voordat wordt bepaald welke analyse of norm relevant is.
Waarom dit steeds belangrijker wordt
Veiligheid, continuïteit en cyberweerbaarheid zijn nauw met elkaar verbonden. Een risico in een machine of besturing kan gevolgen hebben voor medewerkers, productie, kwaliteit en beschikbaarheid.
Investeren in risicobeheersing helpt onder andere bij:
Beschermen van medewerkers, omgeving en assets
Voorkomen van stilstand en productieverlies
Voldoen aan wet- en regelgeving
Ondersteunen van compliance en CE-markering
Beperken van aansprakelijkheidsrisico’s
Verbeteren van documentatie en onderhoudbaarheid
Verhogen van OT-security en cyberweerbaarheid
Ook wetgeving en normen zoals NIS2, IEC 62443, de Cyber Resilience Act en de EU Data Act zorgen voor meer aandacht voor aantoonbare beheersing van risico’s.
Dat hoeft geen probleem te zijn, totdat er vragen komen vanuit een auditor, verzekeraar, investeerder of toezichthouder. Of erger: wanneer een incident plaatsvindt.
Niet iedere methodiek is voor iedere organisatie relevant. De juiste aanpak hangt af van de installatie, branche, risico’s en levensfase van het systeem.
Praktische verschillen tussen de methodieken
RI&E (Risico-Inventarisatie & Evaluatie) Organisatiebrede beoordeling van arbeidsrisico’s. Wettelijk verplicht voor vrijwel iedere werkgever in Nederland. Richt zich op medewerkers, werkplekken en arbeidsomstandigheden. Niet specifiek op machineontwerp.
Machine-risicobeoordeling Technische beoordeling van gevaren van een machine of installatie gedurende de levenscyclus. Onderdeel van CE-markering en essentieel bij nieuwbouw of modificatie van machines.
HAZOP (Hazard and Operability Study) Multidisciplinaire methode voor procesinstallaties waarbij afwijkingen in procescondities systematisch worden beoordeeld. Veel gebruikt in chemie, food, energie en procesindustrie.
LOPA (Layer of Protection Analysis) Verdiepende analysemethode die bepaalt of bestaande beveiligingslagen voldoende risicoreductie bieden. Wordt vaak gebruikt als vervolg op een HAZOP.
SIL (Safety Integrity Level conform IEC 61508/61511) Bepaalt de betrouwbaarheidseis van veiligheidsfuncties binnen procesveiligheidssystemen. Relevant voor bijvoorbeeld ESD-systemen, branderbesturingen en kritische procesbeveiliging.
Performance Level (ISO 13849) / SILCL (IEC 62061) Vergelijkbaar met SIL conform IEC 61508/61511 maar primair gericht op machineveiligheid. Veel toegepast bij noodstops, veiligheidsdeuren, lichtschermen en veiligheids-PLC’s.
ATEX Wet- en regelgeving voor explosiegevaarlijke omgevingen met gas- of stofexplosierisico’s. Relevant in onder andere chemie, food, bulkhandling en recycling.
IEC62443 OT Security Scan Gericht op cyber security van industriële automatisering en OT-netwerken. Niet hetzelfde als functionele veiligheid of machineveiligheid, maar wel steeds belangrijker door digitalisering en remote access.
Welke methodiek past bij welke situatie?
Vaak begint het met een quick scan
Niet iedere organisatie weet direct waar de grootste risico’s zitten. Daarom is een quick scan vaak een logische eerste stap.
Daarbij kijken we naar documentatie, technische risico’s, veiligheidsniveau en mogelijke vervolgstappen. Het doel is geen dikke rapportage om in de kast te leggen, maar een praktisch verbeterplan met duidelijke prioriteiten.
Tijdens een quick scan komen regelmatig situaties naar voren zoals:
Verouderde of ontbrekende risicobeoordelingen
Onduidelijke CE-verantwoordelijkheden
Niet gevalideerde veiligheidsfuncties
Verouderde documentatie
Onvoldoende inzicht in OT-security risico’s
Van analyse naar uitvoering
Een veiligheidstraject stopt niet bij een beoordeling. Juist de vertaling naar praktische maatregelen is belangrijk. Denk aan engineering, softwareaanpassingen, paneelbouw, safety-implementatie, validatie en inbedrijfstelling.
Als system integrator kan Progmatic helpen vanaf de eerste inventarisatie tot en met de uitvoering. Zo ontstaat één aanspreekpunt voor analyse, ontwerp, implementatie en beheer.
Een risicoanalyse op zichzelf lost geen probleem op. De echte uitdaging zit in het vertalen van bevindingen naar praktische maatregelen die technisch uitvoerbaar zijn en passen binnen de bestaande installatie.
Samen werken aan veilige installaties
Een goed veiligheidstraject vraagt samenwerking tussen eigenaar, operators, onderhoud, engineering en specialisten. De klant kent de installatie en het proces. Progmatic brengt technische kennis, automatiseringservaring en praktische uitvoeringskracht in.
Zo werken we stap voor stap toe naar installaties die veiliger, beter beheersbaar en toekomstbestendiger zijn.
